• „Na razie nie mam czasu dla siebie, ale Jasiek ma pół roczku, więc wiadomo, jestem mu potrzebna dzień i noc”.
• „No nie… przy dwulatku znaleźć czas dla siebie? Widziałaś kiedyś dwulatka pozostawionego na moment bez nadzoru?”.
• „Jest już lepiej, chodzi do przedszkola, ale ja w tym czasie jestem w pracy, potem zakupy, pranie… Wrócę do swojego hobby, jak pójdzie do szkoły”.
• „Boże, ile te dzieci mają teraz zadane! Gdyby nie moja pomoc, całą noc siedziałby nad tymi lekcjami! Dobrze, że są wakacje. Może wtedy przeczytam jakąś biografię. Tak to kiedyś lubiłam”.

• „czy kiedykolwiek czułyście, że realizowanie potrzeb dzieci i spychanie na margines własnych spowodowało, że zaczynałyście czuć, że dzieci są zagrożeniem dla was, dla waszego małżeństwa, dla zdrowia, dla równowagi psychicznej?”;
• „czy kiedykolwiek z powodu przemęczenia zareagowałyście na jakieś zachowanie dziecka wręcz histerycznie lub, co gorsza, przemocą?”…

• „kiedy poszłam z Jasiem na plac zabaw i zasnęłam na ławce”;
• „kiedy mąż mi powiedział, żebym się jakoś ubrała, bo przyjdzie jego kolega”;
• „kiedy rozpłakałam się na środku ulicy, bo przypomniało mi się, ile mam spraw do załatwienia”;
• „kiedy zaczęłam szarpać moje dziecko, bo nie chciało iść spać, a ja miałam dość”.

Katarzyna Sowula

Mądra miłość jest wtedy, kiedy rodzice mają czas dla dzieci.
– Ja wiem, że wszyscy są teraz bardzo zapracowani, mamusiu. I ty, i tatuś. A nawet babcia. Wcale nie chcę, żebyście byli ze mną cały dzień. Mam przecież moją panią, koleżanki i kolegów – w szkole i na świetlicy. Bardzo ich lubię, to moi przyjaciele.
Ja myślę o takich chwilach, kiedy rodzice i dzieci są tylko dla siebie. Tak jak ty i ja, kiedy wieczorami czytamy bajki. Albo kiedy idziemy na „babski wypad”. Tak, jak tata i Marcin, kiedy sklejają te swoje modele i rozmawiają o samolotach. Albo te nasze niedzielne wyprawy. Wtedy cały czas poświęcamy tylko sobie.
– I to właśnie jest mądra miłość? – zapytałam
– Nie tylko. To dopiero jej mały kawałek – perorowała moja domorosła psycholog.

Mądra miłość jest wtedy, kiedy dziecko może być samodzielne.
– Każdy rodzic chce, żeby jego dziecko było samodzielne, mamusiu. Ale nie każdy pozwala dziecku być samodzielnym. To tak, jak ty i mama Zosi. Pamiętasz? Jesienią ustaliłyśmy, że od tej pory sama dbam o swoje ubrania. Co wieczór oglądam prognozę pogody i wybieram z szafy coś odpowiedniego na następny dzień. Powiedziałaś, że jestem wystarczająco dorosła, aby powierzyć mi te obowiązki. W ten sposób nauczę się odpowiedzialności i zadbam o porządek w szafie. A moje brudne ubrania zawsze trafią na czas do pralki.

Potem wytłumaczyłaś mi, co znaczą te wszystkie obrazki i cyferki na mapie pogody. Na początku było mi trudno. Czasami zapominałam wysłuchać tej prognozy albo coś myliłam. Wtedy mi pomagałaś. Kilka razy byłam nawet zła, że się zgodziłam. Ale potem mi się spodobało, że mój wygląd zależy ode mnie. Wygląd to przecież ważna rzecz.
Dlatego o wszystkim opowiedziałam Zosi, a ona swojej mamie. Jej mama podchwyciła ten pomysł.
– No i ? – zapytałam. – Teraz obie dbacie o swoją garderobę?
– Niestety, tylko ja. Mama Zosi wytrzymała zaledwie kilka dni. Najpierw narzekała, że Zosia robi to za wolno. Potem, że za późno, że dopiero po dobranocce. I że nie potrafi odpowiednio dobrać kolorów. Łączy kratkę i kwiatki, a to wcale dobrze nie wygląda. W końcu zaczęła zamieniać ubrania wybrane przez Zosię. Najpierw Zosi było smutno, bo ta samodzielność też jej się podobała. Potem była wściekła, że mama nie dała jej szansy. Teraz, nawet jak mama prosi, Zosia nie chce sama nic wybrać. Mama złości się i krzyczy...

– I wiesz, zauważyłam, że przez te ubrania i prognozę pogody, jest mi ze wszystkim łatwiej.
– ???
– Uwierzyłam, że potrafię sama sobie poradzić. Kiedy wysłałaś mnie do sklepu po zakupy, to zapomniałam o bułkach. Prosiłaś, żebym zapisała, ale mi się nie chciało. Wiedziałam, że coś mi wypadło z głowy. Najpierw chciałam wrócić do domu. Ale przymknęłam oczy, myślałam i myślałam. To się chyba nazywa – kojarzyłam. Tak, jak te obrazki na mapie pogody.
I przypomniałam sobie.
– Brawo! – pochwaliłam. – To znaczy, że wykorzystujesz umiejętności w praktyce. To ważne i mądre, zupełnie, jak ta mądra miłość, o której tyle wiesz.
– Wiem nawet jeszcze więcej. I jeśli chcesz, to ci opowiem.

Mądra miłość mówi dziecku, co wolno, a czego nie. Stawia czytelne granice.
– No, no robi się coraz ciekawiej. Chcesz powiedzieć, że lubisz nakazy i zakazy?
– Nie bardzo lubię. Ale czuję, że są mi potrzebne. Bo dziecko, mamusiu, jest jak kierowca, który jedzie nieznaną trasą. Musi bardzo uważać, żeby się nie pogubić. Dlatego śledzi wszystkie drogowskazy i postępuje zgodnie z nimi. Następnym razem jest mu już dużo łatwiej.
Te wasze dorosłe reguły to są właśnie takie znaki na drodze. Dzięki nim wiemy, co robić. Tylko że dzieci mają czasem trudniej niż kierowcy.
– Dlaczegóż to? – zapytałam.
– Bardzo śmieszne, mamusiu. Bo to właśnie przez was, dorosłych. Nie umiecie się zdecydować. Raz mówicie jedno, a potem znowu co innego. Rano drogowskaz znaczy „tak” a wieczorem już „nie”. Pani w szkole zakazuje, a rodzice pozwalają. Czasami robicie nam taki mętlik w głowach, że łatwiej łamać regułę, niż jej przestrzegać.

To zupełnie, tak jak z Marysią. Ona bardzo lubi słodycze. Ale cukier w nadmiarze szkodzi i psują się od niego zęby. Dlatego rodzice i Marysia ustalili, że słodycze jedzą tylko w weekendy. No a potem Marysia poszła z mamą do sklepu. Długo robiły zakupy, więc były bardzo zmęczone. Mama chciała napić się kawy, a Marysia – soku. Wstąpiły do kawiarni. Mama zamówiła napoje i... ciastka. Marysia nie chciała ich jeść, bo to był wtorek. Ale mama jej powiedziała, że to wyjątkowo i tylko ten jeden raz.
Nic dziwnego, że niektóre dzieci tak się awanturują w sklepie. Skoro nic nie wiadomo na pewno, to warto powalczyć o swoje. A nóż się uda...

– I wiesz, co jeszcze ci powiem?
– Jeszcze coś? Już i tak zafundowałaś mi niezłą lekcję wychowawczą.
– Bo można też całkiem inaczej – ciągnęła 8-letnia pani dydaktyk.

Nasz klasowy Andrzejek, był kiedyś znany w całej szkole. W czasie lekcji wchodził pod ławkę i czołgał się po podłodze. Prawie nigdy nie słuchał pani. Nie odrabiał prac domowych. Kręcił się i przeszkadzał innym. Zamiast do klasy, szedł do sklepiku. Potem oszukiwał, że mu uciekł autobus. A on przecież mieszka tuż obok szkoły. Pani rozmawiała z nim wiele razy. Nawet dostał kilka uwag. Ale nie było żadnej poprawy. Tylko wzruszał ramionami. Wreszcie pani się zdenerwowała i wezwała jego rodziców. Nie po to, żeby krzyczeć, ale żeby pomóc. I jemu, i reszcie dzieciaków, czyli nam. Bo klasa zaczęła jej się „rozłazić”.

Po pierwsze ustalili zasady, których Andrzej musi przestrzegać w domu i w szkole. Pani i rodzice mają mu w tym pomagać. Teraz Andrzej ma taki specjalny zeszyt. Ile razy się spóźni, tyle razy w rubryce punktualność dostaje czarną chmurkę. Rodzice od razu wiedzą, co się wydarzyło.

Wszyscy w klasie przestrzegamy regulaminu. Napisaliśmy go razem z panią. Prawie każdego dnia ktoś z nas głośno go odczytuje. Znamy go już na pamięć. Teraz wisi tu także regulamin Andrzeja. Tam jest napisane, co mu wolno, a czego nie może robić. Kiedy Andrzej próbuje złamać zasadę, pani wskazuje palcem odpowiedni punkt. I on już wie, o co chodzi.

Za przestrzeganie regulaminu Andrzej dostaje zielone kropki. A za pięć kropek jest nagroda od mamy i taty. Na przykład kino albo dodatkowy basen. Ostatnio był nawet w teatrze. Powiedział, że zapoznał się z repertuarem, siedząc w pierwszym rzędzie. I teraz nie wypada mu siadywać pod ławką. Rodzice Andrzeja często przychodzą do szkoły i rozmawiają z panią. To się nazywa ścisła współpraca. Andrzej to już zupełnie inny człowiek, mamo – zakończyła swoją opowieść Basia.
– Jaki morał płynie z tej historii? – zapytałam
– Znaczy, czego się nauczyłam?
– No waśnie, czego?
– Że dawno nie byliśmy razem w teatrze. A najwięcej nauczyli się rodzice Andrzeja. Bo teraz wreszcie wiedzą, że on ich bardzo potrzebuje.
– Kolejny strzał w dziesiątkę” – powiedziałam. – To teraz wiem już wszystko.
– Nie sądzę... – ripostowała Basia ze stoickim spokojem.

Mądra miłość nie porównuje. Mądra miłość docenia.
Przecież każde dziecko jest inne. Ktoś dobrze czyta, a ktoś świetnie liczy. Niektóre dzieci pięknie rysują, inne śpiewają albo tańczą. A talent może się ujawnić nagle. Kiedy nikt się go nie spodziewa.

Grześ jest najlepszym matematykiem w naszej klasie. Potrafi rozwiązać każde zadanie. Jego brat, Tomek, też lubi matematykę. Ale nie aż tak bardzo. Kiedyś w szatni mama powiedziała Tomkowi, że mógłby się bardziej starać i tak, jak Grześ przynosić z matematyki piątki, a nie czwórki.
– ?!
– Wcale nie podsłuchiwałam. Po prostu tak jakoś wyszło... I widziałam jeszcze, że Tomkowi zrobiło się przykro. Stał smutny i obrażony. Czy jego mama zapomniała, że Tomek ma same piątki z przyrody? Wie bardzo dużo o zwierzętach. Pani nazywa go konsultantem. A to znaczy, że jest prawie jak uczony.

Grześ i Tomek są braćmi, ale nie wiem, czy się lubią. To nie takie łatwe lubić kogoś, kto mieszka w tym samym domu i ciągle jest lepszy. Trudno ciągle czuć się gorszym. Gdybym była ich mamą, to raz chwaliłabym Grzesia, a raz – Tomka.
Przecież jeden może zostać sławnym matematykiem, a drugi – zwierzyńcem.
– Zoologiem.
– No właśnie. I jeszcze jedno...

Mądra miłość szanuje potrzeby każdego człowieka. Nawet całkiem młodego człowieka.
Jak Tomek. Albo jak ja i Marcin. Ja lubię muzykę, a Marcin – samoloty. Ja gram na pianinie, on składa modele. Czy ty, mamusiu, chciałaś, żeby Marcin grał na pianinie?
– Miałam nadzieję, że tak właśnie będzie. Zwłaszcza kiedy się okazało, że ma dobry słuch.
– A było ci przykro, gdy nie chciał pójść do szkoły muzycznej?
– Może przez chwilę. Potem przypomniałam sobie, że codzienne ćwiczenie na instrumencie to bardzo ciężka praca. Sama wiesz o tym najlepiej.
– Ale ja to bardzo lubię.
– I to właśnie jest klucz do sukcesu. Trzeba kochać to, co się robi, żeby odczuwać satysfakcję i robić postępy. Nawet, jeśli to tylko małe zwycięstwa. Pomyślałam więc, że wolę szczęśliwego konstruktora niż nieszczęśliwego muzyka. Nie chcę decydować o waszych zainteresowaniach. Mogę wam podpowiadać, pokazywać. Ale wybór należy do was. Szanuję wasze pasje, bo dzięki nim stajecie się mądrzejsi, pewniejsi siebie i bardziej wartościowi. Każdy człowiek ma prawo do swojej szansy. Rozumiesz?
– Tak. To pewnie znaczy, że nie muszę chodzić do modelarni, a ty mamusiu, wiesz już wszystko o mądrej miłości.
– Wszystkiego nie wiem. Ale jednego jestem pewna...

Mądra miłość ciągle się rozwija, patrząc w twarz drugiego człowieka. Mądra miłość pielęgnuje samą siebie. Musi jej przecież starczyć na całe życie.

Joanna Pluta

Grzegorz Kasdepke

O tym, że przytulenie i czułe cmoknięcie potrafią złagodzić nawet ból fizyczny, wiedzą wszystkie dzieci. Dla rodziców o naukowym podejściu mamy silne potwierdzenie tej tezy w badaniach. Otóż okazało się, że, dotykając kogoś z uczuciem, uruchamiamy wytwarzanie opioidów, które obniżają odczucie bólu (nie bez kozery więc mamy całują dzieci w skaleczone kończyny).

Zdecydowana większość dorosłych instynktownie dąży do bliskości z dzieckiem, przytulania, masowania, głaskania. Dotyk to przecież najbardziej pierwotny i najbardziej naturalny język miłości. Czułość, którą charakteryzuje relacja matki i dziecka zrodziła się w konkretnym, egoistycznym celu, by jak najlepiej dbać o przedłużenie naszego gatunku. Psychiczna potrzeba tulenia dziecka i przytulania się do matki powstała prawdopodobnie po to, aby wzmocnić matczyną chęć opieki nad niesamodzielnym młodym (dodajmy – młodym szczególnie wymagającym).

Czułość i kontakt fizyczny z rodzicem jest normą w przypadku niemowląt, ale zmienia się to niestety nie niekorzyść wraz z „dorastaniem” naszego dziecka. Większość małych dzieci lubi dotyk i przytulanie, starszym kilkulatkom nie jest już obojętne, kto to robi. Nastolatki zaś reagują bardzo indywidualnie, zależnie od kontekstu i sytuacji, w jakiej taka forma troski i miłości jest okazywana nawet przez bliskie im osoby.

Najważniejsza prawda to ta, że dziecko nie wyrasta z potrzeby dotyku – czasem po prostu powinien on mieć inny charakter, by lepiej spełnić swoją funkcję. Bliskość fizyczna powinna przede wszystkim zmieniać się w trakcie dojrzewania naszych dzieci. Z czułości, która może krepować (szczególnie kilkunastoletnich chłopców), można przekształcić ją w formę kontaktu w trakcie zabaw, gier, sportów. To w dalszym ciągu dotyk, ale ma inny wymiar – bardziej dostosowany do sytuacji.

Z punktu widzenia psychologii dodatkowym problemem jest oszczędność w okazywaniu naszej miłości. Rzecz dotyczy zwłaszcza synów. Mimo iż wiemy, jak ważny jest kontakt dotykowy, rezygnujemy z przytulania, bojąc się, że wychowamy słabego i mało samodzielnego mężczyznę. To jeden z największych mitów psychologii popularnej, którego siła, mimo upływu lat, wcale nie słabnie.

Przytulając, wychowujemy dzieci (również płci męskiej) na silnych emocjonalnie dorosłych, stabilniejszych psychicznie, którzy w sposób bardziej efektywny radzą sobie ze stresem, a w przyszłości czerpią radość z nawiązywania dobrych relacji z innymi.

Dotyk jest naturalnym elementem więzi dzieci z rodzicami. Niestety, wielu z nas dotyka swoje dzieci jedynie w trakcie niezbędnych czynności dnia codziennego, takich jak ubieranie, mycie, wchodzenie po schodach za rękę, przytrzymywanie przy wejściu do samochodu czy autobusu.

Ross Campbell, amerykański terapeuta rodzinny, mówi wręcz o napełnianiu emocjonalnego zbiornika dziecka (jak twierdzi, niezbędnego do dobrego rozwoju) poprzez przytulanie. Kontakt fizyczny jest przecież najmniej wymagający czasu, można znaleźć na niego przestrzeń nawet w naszym zapracowanym życiu. Może to być przecież przelotne muśniecie ręki, poklepanie po ramieniu, mocniejszy uścisk na do widzenia.

Jednym z błędów wychowawczych, mających dalekosiężne skutki w prawidłowym rozwoju emocjonalnym dziecka, jest realizacja sprzecznych komunikatów (szczególnie z języka ciała i słów). Niech dotyk sprawia nam rzeczywistą, a nie wymuszoną radość. Przytulajmy nasze dzieci, bo to oznaka naszej troski i miłości, a nie dlatego, że tak trzeba. Dbajmy o jasny i tożsamy komunikat przy przytulaniu. Jeśli dotykamy to róbmy to z przesłaniem – lubię to, jesteś mi bliski. Nawiązujmy kontakt wzrokowy. Pamiętajmy też o prawie małego dziecka do odmowy takiego kontaktu, nie bądźmy nachalni, nie przekraczajmy niepotrzebnie granic, bądźmy czujni na to, co nasze dziecko do nas mówi. Pisząc o dotyku i przytulaniu, nie można nie wspomnieć o wielu dzieciach z bardzo dużą nadwrażliwością w obrębie tego zmysłu. Jeśli niechęć do przytulania objawia się sztywnieniem, unikaniem, czy nawet złością, może ona mieć podłoże neurologiczne, na które dziecko nie ma wpływu. Jeśli dodatkowo maluch nie lubi brudzić rąk, malować palcami, myć głowy, drażnią go metki warto zasięgnąć porady psychologa.

Niech najlepszą puentą rozważań o mocy przytulania będzie rozmowa z moim prawie pięcioletnim synkiem.

Wspomnieć również należy o sławnym eksperymencie z początku lat 60 pod znamiennym tytułem „Natura miłości”, w którym to Harry Harlow udowodnił ogromny wpływ dotyku na rozwój psychiczny małp. Eksperyment był kontrowersyjny, ale jego wnioski zaskakujące. Okazało się, że małe rezusy–sieroty zdecydowanie wybierały atrapy matek, do których można się było przytulać, chociaż nie zapewniały one pokarmu.

Eksperyment pokazał, że tym, co daje małym małpom poczucie bezpieczeństwa, uspokaja je i powoduje nawiązanie relacji, jest bliskość fizyczna, a nie, jak przypuszczano, zapewnienie pożywienia. W innych badaniach okazało się, że małpy pozbawione kontaktu i bliskości z matką we wczesnym wieku nie były w stanie nawiązać prawidłowych relacji społecznych w wieku dojrzałym.

„Przepełniony miłością uścisk stanowi nawet większy bodziec do rozwoju niż karmienie piersią” czytamy w „Rozwoju psychicznym dziecka” autorstwa Ilg i Baker.

Bliskość fizyczna jest niezwykle ważna dla niedojrzałego układu nerwowego niemowląt i małych dzieci. Zapewnia m.in. ciągły podwyższony poziom oksytocyny – hormonu, który odpowiada za wytworzenie silnej więzi z opiekunem. Niedawne wyniki badań naukowców z Kanady, opublikowane w prestiżowych czasopismach wykazały, że matczyna troska zapewniająca dzieciom poczucie bezpieczeństwa emocjonalnego (bez względu na status socjoekonomiczny) zmniejsza w organizmach dzieci produkcję białek prozapalnych, co pozwala zredukować ryzyko depresji i chorób sercowo-naczyniowych wiele lat później. Prawdopodobnie to początek badań mających na celu naukowe potwierdzenie wpływu jakości wczesnych doświadczeń na aktywność układu odpornościowego osób dorosłych.

Iwona Chądrzyńska

Początek roku, początek przedszkola, początek szkoły, początek znajomości, początek życia, początek… wszystkiego. Z początkiem wiążemy i radość (przemieszaną z ciekawością, oczekiwaniem, nadzieją), i lęk (przed zmianą, brakiem umiejętności, niepewnością, nieznanym końcem). Zaczynamy wszystko od początku, czekamy na początek czegoś, odnosimy się do początków, nie udało się, bo to było na początku, szczęście sprzyja początkującym ...

Naucz się chodzić
Początek jest nieodłącznym towarzyszem naszego życia, naszego jako rodziców, ale i naszych dzieci, naszych rodzin – początek jest połową całości jak mówił Tomasz z Akwinu.
Z początkiem łączą się nasze wszystkie „pierwsze razy” – te zapamiętane i te, o których staramy się zapomnieć. Początek może być banalny – chociażby początek nauki chodzenia –banalny tylko z nazwy, bo to jeden z najważniejszych etapów rozwojowych w życiu dziecka. Ale czy ktoś widział dziecko, które nie chce nauczyć się chodzić, mimo że ma problemy ze stawianiem pierwszych kroków? To właśnie od takiego malucha powinniśmy uczyć się, jak radzić sobie na początku naszych późniejszych wyzwań. Przewróciłem się? To nic, wstanę i pójdę dalej, bo bardzo chcę czegoś dosięgnąć, bo każdy następny krok jest łatwiejszy, bo upadek niczego nie zmienia – w dalszym ciągu chcę się nauczyć chodzić.

Początek może być wyzwaniem, zmianą, trudnością, przewidywanym sukcesem czy przewidywaną porażką. To okres dzieciństwa związany jest jak żaden inny z ciągłym doświadczeniem w swym życiu początku. Dziecko na co dzień poddawane jest nowym próbom, zdobywa całkiem nowe umiejętności i uczestniczy w całej gamie sytuacji po raz pierwszy.

Jak wspierać dziecko w różnych dla niego początkach
Dzieci (im młodsze tym ta zależność jest silniejsza) uczą się poprzez obserwowanie konkretnych działań dorosłych, a nie poprzez mówienie o tym. Dlatego tak ważne jest, jak mama czy tata radzą sobie ze swoimi początkami. Pokazujmy siebie jako osoby, które, mimo kłopotów, starają się doprowadzić rzeczy do końca („pamiętasz, jak uczyłam się jeździć samochodem? jakie to było dla mnie trudne? a teraz jedziemy sami do babci”). Nawet całkiem małe dzieci motywujmy do ukończenia zaczętej czynności mimo początkowych problemów.

Pamiętajmy o nauce planowania. To na pewno jedna z ważniejszych umiejętności, która przyda się zarówno w roli początkującego ucznia, jak i odpowiedzialnego dorosłego. Kompetencja ta buduje w dziecku niezbędne poczucie kontroli nad tym, co się dzieje, ale daje też dziecku umiejętność odróżniania spraw najistotniejszych od mniej ważnych. Warty wprowadzenia do rodzinnego kalendarza jest rytuał świętowania z bliskimi zakończenia czegoś, projektu taty (robimy przyjęcie), spektaklu dziecka (idziemy na lody).

Dajmy prawo i przestrzeń na porażkę (sobie i dzieciom), ale motywujmy do sukcesów. Motywujmy do wytrwałości, do skończenia i nie zrażania się trudnościami, szczególnie tymi początkowymi. Niestety, nie da się nie zauważyć, że coraz częściej i świat, i my w rodzinie wychowujemy dzieci do współzawodnictwa i walki. Taki sposób myślenia – zakładanie, że przegrana jest dramatem, że liczą się tylko zwycięzcy – hamuje naturalną w dziecku chęć do podjęcia jakiegoś działania z powodu paraliżującego lęku przed niepowodzeniem. To silne odczucie frustracji tak mocno zaburza myślenie dziecka o sobie, że woli ono w ogóle nie zaczynać. Warto podkreślić, że ten proces łączy się z tzw. „obrazem ja” u dziecka. Nie podejmuję jakiegoś zadania, bo i tak go nie doprowadzę do satysfakcjonującego końca. Nadmiar krytycznych uwag („czego się nie dotkniesz i tak zmarnujesz”, „sam to zrobię”, „poczekaj na mnie, nie zaczynaj sam”) albo zupełnie odwrotnie – zbyt wygórowane wymagania („tobie to się zawsze udaje”, „czego się nie dotkniesz, świetnie dajesz sobie radę”) paraliżują dziecko. Brak pewności co do końcowego sukces demotywuje dziecko już przed podjęciem działania.

„Cierpliwość jest gorzka, ale jej owoce są słodkie”
Jak myślimy o początku czegoś, to pojawia się niezbędna do tego umiejętność czekania na radość związaną z zakończeniem. Powiedzenie, że każda podróż musi zacząć się od pierwszego kroku, jest na wskroś prawdziwe, ale pokazuje też, że to zawsze musi być jakiś proces, któremu potrzebny jest czas. Odkrywanie wartości w oczekiwaniu na coś, w umiejętności powstrzymywania się od natychmiastowej gratyfikacji. Nadmiar bodźców i ich obfitość, jak również kultura, w której liczy się szybkość i natychmiastowa reakcja, nie ułatwia rodzicom wykształcenia tej kompetencji. A bez niej trudno wyobrazić sobie osiągnięcie długoterminowych celów. Uczmy dzieci czekać, uczmy cierpliwości (efekty, czyli nagroda za wkład pracy, rzadko przychodzą szybko) i nie zaspakajajmy natychmiast wszystkich dziecięcych pragnień. Wszystkie najnowsze badania z zakresu psychologii rozwojowej podkreślają moc umiejętności radzenia sobie z poczuciem dyskomfortu psychicznego wynikającego z niezaspokojonej natychmiast potrzeby.

Czasami sam strach przed końcem unicestwia początek. Pamiętajmy o tym, by umożliwiać dzieciom ciągłe próbowanie, nie zamykajmy się przed nieznanym, dajmy czas na oswojenie się, nie zaprzeczajmy lękowi, jeśli się pojawia. Pomóżmy go oswoić w bezpiecznych ramionach rodzica, ale nie chrońmy go przed nim, pokazujmy, że zmiana jest częścią przygody zwanej życiem.

Kaloryfery grzały mocno. W domu było ciepło, co jeszcze bardziej potęgowało wrażenie nierzeczywistości tego, co działo się za oknem.

Kobieta westchnęła. Kiedyś kochała te święta. Kojarzyły jej się ze szczypiącym w nos mrozem, który ustępował pod ciepłą ręką taty. Z zapachem grzybów i karpia, choinki i świeczek – nie lampek, tylko prawdziwych świeczek, które czasem kopciły, a nawet potrafiły zapalić włosy anielskie, jeśli te znalazły się zbyt blisko płomienia. Z trzaskiem łamanego opłatka, dotykiem miękkiego policzka matki i życzeniami szeptanymi wprost do ucha, żeby nikt inny ich nie usłyszał. Z szelestem rozrywanego papieru. Kiedyś...

Od tego czasu wiele się wydarzyło. Kobieta z dziewczynki stała się dziewczyną, a z dziewczyny Kobietą. Zmienił się dom i pojawiły się nowe osoby – Mężczyzna i Dzieci. A święta? Kojarzyły się z nosami, które szczypał mróz i które trzeba było rozgrzewać ciepłymi dłońmi. Z zapachem grzybów i choinki. Z nogami, które bolały, od długiego stania przy kuchennym blacie. Z wieszaniem bombek, myciem okien, froterowaniem podłóg, zdobywaniem karpia i prezentów, bo przecież żaden Gwiazdor, Anioł czy Święty Mikołaj tego za nas nie załatwi.

Teraz minęło już wiele lat. Z kolejnych choinek, które stawały w mieszkaniu Kobiety można by stworzyć spory lasek, gdyby nie to, że dawno już spłonęły na jakichś ogniskach lub może rozpadły się w próchno. Święta kojarzyły się ze śniegiem, z biegnącymi dokądś ludźmi i z chłodem, który wiał od nieszczelnych okien. Z pustką, której nie mogły wypełnić głosy zza wielu granic, rozlegające się przy tej okazji w telefonicznej słuchawce. Także dlatego, że Kobieta coraz słabiej je słyszała, jakby i od nich zaczynała ją oddzielać jakaś niewidzialna kurtyna.

Kobieta od dawna nie kupowała już choinki, ale trzymała na tę okazję zapas zielonych świeczek. Kiedyś, szukając czegoś w kuchennej szufladzie, zdziwiła się na widok choinkowego lichtarzyka – był całkiem taki sam, jak te, które pamiętała z dzieciństwa. Od tego czasu co roku wkładała tego dnia w lichtarzyk świeczkę i zapalała ją, próbując przywołać to, co minęło.

Trzasnęła zapałka. Drżący płomyk dotknął knota, przewędrował nań i napełnił pokój zaskakująco ciepłym światłem. Świeca zapachniała. Kobieta zmrużyła oczy i wpatrzyła się w płomień. Siedziała tak długo. I w pewnej chwili tam, po drugiej stronie płomienia, zobaczyła choinkę, a za nią stół nakryty białym obrusem...

Wokół stołu stoją odświętnie ubrani rodzice i dzieci. Jej rodzice i jej dzieci. Uśmiechają się do niej. Rodzice pochylają się, żeby ją ucałować. Dzieci stają na palcach, żeby dosięgnąć jej policzka. Choinka pachnie, od pieca (skąd ten piec, przecież są kaloryfery?) rozchodzi się ciepło. W choinkowych bombkach odbijają się zabawnie zniekształcone sylwetki ludzi i plamki płomyków świec. Dźwięki są niewyraźne, ale przez szmer życzeń dochodzi nagle jakiś mocny, natarczywy dźwięk. Dzwony? Widać czas iść na pasterkę, „powitajmy Maleńkiego...”, „dzisiaj w Betlejem wesoła nowina...”. A ona taka niegotowa.

Czasy i miejsca się przenikają, drgają i ciemnieją obrazy, odpływają i cichną dźwięki. Ale nie wszystkie. Ten jeden dźwięk pozostaje. Powtarza się. Jest natarczywy, tępy, głuchy. To nie dzwony. Kobieta broni się przed nim, ale dźwięk nie ustaje.

Kobieta otwiera oczy. W samą porę, żeby zobaczyć, że ogarek świecy przechyla się niebezpiecznie. Jeszcze chwila i spadłby na stertę gazet, a potem… Kobieta dmucha mocno, płomień gaśnie i zapada półmrok. Ale co to? Ten dźwięk. Łomot. Łomot do drzwi i jakieś głosy. O tej porze? Tego dnia? Kobieta unosi się i idzie do przedpokoju. Nawet nie patrzy przez judasza, tylko od razu odsuwa zasuwę. Światło z klatki schodowej razi ją i początkowo widzi tylko ciemne sylwetki.
– Mamo! – słyszy. – Tak się denerwowaliśmy! Dlaczego nie otwierałaś? I nie odbierałaś telefonów! W dodatku samolot się spóźnił. I ten śnieg na ulicach. Przywitajcie się z babcią!
Kobieta znów widzi jak przez mgłę, ale pochyla się i czuje pocałunki na policzkach. Ktoś ją przytula, ktoś głaszcze.
– Mój Boże, a ja myślałam... – mówi, ale nie kończy, tylko dotyka ciepłymi dłońmi kolejne zmarznięte nosy.

Wojciech Widłak

Więcej…